Er zijn veel vormen van leiderschap, maar de bekendste zijn transactioneel leiderschap (sturen op afspraken, beloning en correctie), transformationeel leiderschap (inspireren vanuit een visie), situationeel leiderschap (je stijl aanpassen aan de medewerker), dienend leiderschap (de groei van je mensen voorop) en verantwoord leiderschap (duurzaam presteren met bevlogen mensen, met oog voor de samenleving). Geen enkele stijl is altijd de beste. Goede leiders weten welke stijl past bij welk moment.
Leiderschap is een breed begrip en komt voor in alle lagen van de samenleving. De bekendste leiders zijn natuurlijk de wereldleiders. Maar ook in het bedrijfsleven zijn er tal van leiders, en ook een leraar of een trainer is een leider. Het begrip wordt op verschillende manieren omschreven, maar komt eigenlijk op één ding neer: leiderschap is een proces waarbij een individu een groep mensen beïnvloedt om een bepaald doel te bereiken. Iedere leider geeft daar zijn of haar eigen invulling aan.
Dat die invulling ertoe doet, blijkt uit onderzoek van Gallup: de leidinggevende bepaalt volgens hun onderzoek zo'n 70 procent van de verschillen in betrokkenheid tussen teams. Gallup In dit artikel zetten we de belangrijkste stijlen op een rij.
Transactioneel leiderschap
De oudste manier van leiderschap is wellicht het transactioneel leiderschap. Hierbij geeft men leiding op basis van beloning en correctie. Het is een zakelijke vorm van leiderschap waarbij het belangrijk is dat er vooraf duidelijke afspraken worden gemaakt: welke prestaties worden verwacht, wat staat daartegenover en wat gebeurt er als het doel niet wordt gehaald.
Iedere leider kan hier zijn eigen invulling aan geven. De een is actief betrokken en volgt tussentijds de voortgang, de ander is passiever en grijpt pas in als de doelen niet gehaald dreigen te worden. De meest effectieve variant is de constructieve: de leider geeft tussentijds feedback en beloont wat goed gaat.
Transactioneel leiderschap heeft een wat ouderwets imago, maar dat is niet helemaal terecht. Een grote meta-analyse van Judge en Piccolo, op basis van 87 bronnen, liet zien dat belonen op basis van heldere afspraken bijna net zo sterk samenhangt met de onderzochte uitkomsten als transformationeel leiderschap. Op een aantal punten scoorde het zelfs beter. Wat wel slecht scoort, is laissez-faire: er niet zijn als het nodig is. Judge & Piccolo, 2004
Transformationeel leiderschap
Een modernere vorm is het transformationeel leiderschap. Waar transactioneel leiderschap draait om de zakelijke afspraak, ligt hier de focus op het psychologische contract. De leider motiveert zijn mensen met inspiratie, een missie en een visie. Er is veel aandacht voor de persoon, en de leider daagt medewerkers uit het beste uit zichzelf te halen.
Het is dus geen leiderschap op basis van geld of prestatiebeloning, maar op basis van intrinsieke motivatie. Denk aan de directeur die bij een reorganisatie niet alleen uitlegt wat er verandert, maar vooral waarom, en die mensen het gevoel geeft dat ze bijdragen aan iets groters. Charisma kan daarbij helpen, maar is geen voorwaarde.
In de meta-analyse van Judge en Piccolo had transformationeel leiderschap van alle onderzochte stijlen de sterkste samenhang met de uitkomsten. Wel bleek het sterk te overlappen met belonen op basis van heldere afspraken. In de praktijk gaan de twee stijlen dus goed samen. Judge & Piccolo, 2004
Situationeel leiderschap
Situationeel leiderschap lijkt in zekere zin op transformationeel leiderschap, maar is toch net even anders. Hierbij pas je je stijl van leidinggeven aan op de bekwaamheid en de bereidheid van de medewerker of het team. Deze theorie is ontwikkeld door Paul Hersey en Ken Blanchard en wordt in veel organisaties toegepast.
Er zijn vier niveaus van leidinggeven:
- Leiden: duidelijke instructie voor wie nog onzeker of onervaren is.
- Begeleiden: uitleggen en meedenken.
- Steunen: de medewerker kan het, jij geeft vertrouwen en ondersteuning.
- Delegeren: de medewerker neemt het zelf over.
Het doel is dat een medewerker groeit op deze schaal, door hem passende taken te geven die zijn kwaliteiten en zelfvertrouwen laten groeien. Een verwante theorie is die van prof. dr. Bas Kodden, die stelt dat leidinggeven omgekeerd opvoeden is: je begint bij professionals juist met ruimte geven en schakelt pas terug als het nodig is.
Dienend leiderschap
Dienend leiderschap (servant leadership) is geen nieuw idee. De term komt van Robert Greenleaf, die er in 1970 een essay over publiceerde: The Servant as Leader. De dienende leider is volgens Greenleaf eerst dienaar en pas daarna leider. Hij zet de behoeften en de groei van zijn mensen voorop en deelt macht in plaats van die op te stapelen. De toets is simpel: worden de mensen die je leidt gezonder, wijzer, vrijer en zelfstandiger? Greenleaf Center
Dienend leiderschap betekent niet dat je alles voor je mensen doet. Het gaat om het scheppen van de omstandigheden waarin zij zelf kunnen groeien. Onderzoek ondersteunt die aanpak: in een meta-analyse van Hoch en collega's bleek dienend leiderschap, meer dan ethisch en authentiek leiderschap, iets toe te voegen bovenop transformationeel leiderschap bij het verklaren van uiteenlopende uitkomsten. Hoch e.a., 2018
Verantwoord leiderschap
Een recente vorm is verantwoord leiderschap. Prof. dr. Bas Kodden definieert het zo: verantwoorde leiders zijn leiders die door richting te geven aan bevlogen volgers duurzame prestaties realiseren die positief bijdragen aan maatschappelijke en ethische vraagstukken. Leiders.nl
In die definitie zitten drie dingen. Richting geven, dus duidelijk zijn over het doel. Bevlogen mensen, dus energie en betrokkenheid in plaats van alleen tevredenheid. En duurzame prestaties, op korte en lange termijn. Denk aan een veilige werkomgeving, minder verzuim en burn-out, het boeien en binden van medewerkers en openstaan voor nieuwe ideeën. Hoe ver een team of organisatie hierin is, kun je meten met de Verantwoord Leiderschap Schaal.
Discussie over leiderschap
Er wordt veel gediscussieerd over de meest effectieve vorm van leiderschap. We schreven eerder al over de Great Man Theory. Die theorie stelt dat leiders worden geboren met bepaalde eigenschappen en dat die niet aan te leren zijn. Een soortgelijke theorie is de charismatheorie, die leiderschap vooral ziet als een kwestie van persoonlijkheid en de behoefte aan macht.
Dit zijn behoorlijk traditionele theorieën die niet passen bij de leiders van vandaag. Het onderzoek naar de stijlen hierboven laat juist zien dat het gaat om gedrag, en gedrag kun je leren. Wij geloven dan ook dat de juiste manier van leidinggeven aan te leren is. Begin bij jezelf: welke stijl gebruik jij het vaakst, en past die echt bij de mensen en de situatie waar je nu voor staat?
